της Λαλούμη Μαρίας Ελένης

Τα πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού είναι καθοριστικά για τη συνολική του ανάπτυξη, αλλά και για κάτι που συχνά παραβλέπεται , τη ψυχική του υγεία. Η προσχολική εκπαίδευση δεν αποτελεί απλώς έναν «προθάλαμο» του Δημοτικού, αλλά ένα θεμελιώδες στάδιο, όπου μπαίνουν οι βάσεις της συναισθηματικής ανθεκτικότητας, της κοινωνικής συνύπαρξης και της αυτοεκτίμησης.
Στην εποχή μας, όπου τα παιδιά έρχονται αντιμέτωπα με πληθώρα ερεθισμάτων αλλά και αυξανόμενες πιέσεις, ο ρόλος του Νηπιαγωγείου στην ενίσχυση της ψυχικής ευεξίας είναι κρίσιμος και ταυτόχρονα γεμάτος προκλήσεις.

Η σημασία της ψυχικής υγείας στην προσχολική ηλικία

Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει απουσία προβλημάτων. Σημαίνει ότι ένα παιδί μπορεί:
. να εκφράζει τα συναισθήματά του,
. να σχετίζεται με τους άλλους,
. να προσαρμόζεται στις αλλαγές, . να ζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται.
Αυτές οι δεξιότητες δεν είναι έμφυτες καλλιεργούνται συστηματικά μέσα από ασφαλείς σχέσεις, καθημερινές εμπειρίες και κατάλληλα περιβάλλοντα. Το Νηπιαγωγείο, ως πλαίσιο μάθησης και αλληλεπίδρασης, έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει προληπτικά και ενισχυτικά, προσφέροντας στα παιδιά θεμέλια για τη μελλοντική τους ψυχική ανθεκτικότητα.

Χαρακτηριστικά, θυμάμαι ένα παιδί που για εβδομάδες δεν ήθελε να συμμετέχει στο παιχνίδι. Κάθε μέρα καθόταν στην ίδια γωνιά, σιωπηλό. Με σταθερή παρουσία, ήρεμο λόγο και μικρές πράξεις φροντίδας, ένα πρωί απλώς μου έπιασε το χέρι και είπε: “Μπορώ να παίξω μαζί σου σήμερα;”. Αυτό ήταν το πρώτο του “βήμα προς τους άλλους”. Αυτό είναι ψυχική υγεία. Να νιώθει ασφάλεια για να ανοίγεται.

Οι ευκαιρίες που προσφέρει η προσχολική εκπαίδευση

1. Σχέσεις εμπιστοσύνης με τον/την εκπαιδευτικό. Η σταθερή, στοργική σχέση με τη νηπιαγωγό λειτουργεί ως συναισθηματικό «πλαίσιο ασφάλειας», όπου το παιδί νιώθει ότι το βλέπουν, το ακούν και το καταλαβαίνουν.

2. Καλλιέργεια συναισθηματικής νοημοσύνης. Μέσα από συζητήσεις, αφήγηση ιστοριών, παιχνίδι ρόλων και ελεύθερη έκφραση, τα παιδιά μαθαίνουν να αναγνωρίζουν, να ονομάζουν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους.

3. Το ιχνογράφημα ως “καθρέφτης ψυχής”. Το παιδικό σχέδιο αποτυπώνει ασυνείδητα στοιχεία, φόβους, εσωτερικές εντάσεις και επιθυμίες. Η προσεκτική παρατήρησή του δίνει πολύτιμες πληροφορίες για τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού.

4. Ομαδικότητα και κοινωνικές δεξιότητες. Η καθημερινή αλληλεπίδραση με συνομηλίκους μαθαίνει στο παιδί να συνεργάζεται, να διαχειρίζεται συγκρούσεις και να βρίσκει τη θέση του στην ομάδα.

5. Παιχνίδι ως θεραπευτικό εργαλείο. Το ελεύθερο, συμβολικό παιχνίδι βοηθά το παιδί να επεξεργαστεί εμπειρίες, να «λύσει» εσωτερικές εντάσεις και να εκφράσει το άγχος ή τους φόβους του με ασφαλή τρόπο.

6. Παρατήρηση και πρώιμη παρέμβαση. Οι εκπαιδευτικοί που γνωρίζουν τα αναπτυξιακά στάδια μπορούν να εντοπίσουν έγκαιρα δυσκολίες στη συμπεριφορά ή στο συναίσθημα και να κινητοποιήσουν υποστηρικτικούς μηχανισμούς.

Ο ρόλος της οικογένειας: συνεργός και καθρέφτης

Η ψυχική υγεία των παιδιών δεν διαμορφώνεται μόνο στο σχολείο. Ο γονιός είναι το πρώτο πρόσωπο εμπιστοσύνης, εκείνος που καθορίζει τη βάση για το πώς το παιδί αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους. Όταν γονείς και εκπαιδευτικοί επικοινωνούν με αμοιβαίο σεβασμό και κοινό σκοπό, το παιδί νιώθει σταθερότητα και συνέχεια. Μια καθημερινή κουβέντα με τον εκπαιδευτικό, μια ήρεμη αντιμετώπιση στο σπίτι ή η αποδοχή των συναισθημάτων χωρίς ενοχή, είναι πράξεις που θωρακίζουν ψυχικά το παιδί.
Μικρές καθημερινές πράξεις -ένα βλέμμα αποδοχής, μια αγκαλιά, η προσεκτική ακρόαση όταν το παιδί μιλά- μεταφέρουν το ισχυρότερο μήνυμα: «είσαι σημαντικός, σε βλέπω, σε αγαπώ όπως είσαι». Αυτή η συναισθηματική βάση χτίζει την αυτοεκτίμηση και την ανθεκτικότητα. Δεν χρειάζεται ο γονιός να είναι «τέλειος». Αρκεί να είναι συναισθηματικά διαθέσιμος. Να μπορεί να δει πίσω από τη συμπεριφορά και να αναρωτηθεί: τι προσπαθεί να μου πει το παιδί μου; Να μπορεί να θέσει όρια με τρυφερότητα, να παραδέχεται λάθη, να διδάσκει με το παράδειγμα. Και κυρίως να συνεργάζεται με την εκπαιδευτικό. Όταν το παιδί βλέπει συνέπεια και κοινή γραμμή ανάμεσα στο σπίτι και το σχολείο, νιώθει σιγουριά. Αντίθετα, όταν τα δύο περιβάλλοντα «συγκρούονται», το παιδί διχάζεται, μπερδεύεται, αγχώνεται. Ο γονιός είναι η ρίζα. Ο εκπαιδευτικός το κλαδί. Μαζί κρατούν όρθιο το παιδί, ακόμα και όταν φυσούν δυνατοί άνεμοι.

Η προσχολική εκπαίδευση στην ψυχική υγεία των παιδιών: Ευκαιρίες και προκλήσεις

Οι προκλήσεις και τα όρια του συστήματος

Παρά τις δυνατότητες, η ενίσχυση της ψυχικής υγείας στην προσχολική εκπαίδευση συνοδεύεται και από σημαντικά εμπόδια:
. Έλλειψη θεσμικής υποστήριξης: Δεν υπάρχει επαρκής σύνδεση με ειδικούς ψυχικής υγείας (ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς), ιδίως σε δημόσια νηπιαγωγεία.
. Αύξηση αναγκών στα παιδιά: Η πανδημία, οι οικογενειακές εντάσεις, η έκθεση σε οθόνες έχουν εντείνει προβλήματα συμπεριφοράς, άγχους και απομόνωσης.
. Υψηλός αριθμός μαθητών ανά τμήμα: Δυσκολεύει την εξατομικευμένη προσέγγιση και την καλλιέργεια ασφαλών σχέσεων.
. Έλλειψη επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών σε θέματα ψυχικής υγείας, αναπτυξιακών διαταραχών και διαχείρισης κρίσεων.

Τι μπορούν να κάνουν οι εκπαιδευτικοί;

  • Να διατηρούν σταθερές ρουτίνες για να μειώνουν το άγχος των παιδιών.
  • Να ενισχύουν τη συμβολική έκφραση μέσα από ζωγραφική, παιχνίδι, κουκλοθέατρο.
  • Να δείχνουν ενσυναίσθηση χωρίς να «ψυχολογικοποιούν» καταστάσεις.
  • Να κρατούν ημερολόγιο παρατήρησης για να εντοπίζουν αλλαγές στη συμπεριφορά.
  • Να οργανώνουν σεμινάρια/συζητήσεις με γονείς για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών.
  • Να υποστηρίζουν πρώτα τον δικό τους ψυχικό χώρο, γιατί «δεν μπορείς να φροντίσεις τον άλλον αν είσαι εξαντλημένος

Η προσχολική εκπαίδευση είναι ίσως το μοναδικό στάδιο όπου η ψυχή προηγείται της ύλης. Πριν από τα γράμματα και τους αριθμούς, προέχει να «ακούσουμε» τα παιδιά, να τα βοηθήσουμε να νιώσουν ασφαλή, ικανά και αποδεκτά. Όταν ένα παιδί πηγαίνει χαρούμενο στο σχολείο, όταν νιώθει πως έχει φωνή, χώρο και κάποιον που το βλέπει, τότε έχουμε ήδη πετύχει το πιο σημαντικό, έχουμε θωρακίσει την ψυχική του ανθεκτικότητα για το υπόλοιπο της ζωής του.

Πηγές – Βιβλιογραφία

Denham, S. A. (2006). Social-emotional competence as support for school readiness: What is it and how do we assess it? Early Education and Development, 17(1), 57-89.
(2021). Early childhood development and mental health.
National Scientific Council on the Developing Child (2004). Children’s Emotional Development is Built into the Architecture of Their Brains.
Παπαναούμ, Ζ. (2002). Παιδαγωγική και Ψυχοκοινωνική Διάσταση της Σχολικής Ζωής. Θεσσαλονίκη: Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
(2019). A policy guide for promoting social and emotional learning in early childhood education.