του Παντελή Γαλίτη
Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μία ακόμη προσπάθεια αναβάθμισης της Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (ΕΕΚ) στην Ελλάδα, προκειμένου να ανταποκριθεί στις προκλήσεις και στα αιτήματα που αναδύονται εξαιτίας των ραγδαίων εξελίξεων σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Δείκτη Δεξιοτήτων (European Skills Index – ESI) του Cedefop (ο οποίος μετρά την απόδοση των συστημάτων δεξιοτήτων της ΕΕ), για το 2024 η Ελλάδα κατατάχθηκε 29η μεταξύ 31 χωρών (με συνολική βαθμολογία 28,1), ενώ και για την χρονική περίοδο 2017 – 2024, η χώρα μας έχει βελτιώσει την συνολική της βαθμολογία από 18,7 σε 28,1, αν και η θέση της παρέμεινε αμετάβλητη (29η), ως συνέπεια του γεγονότος ότι υπήρξε συνολική βελτίωση σε όλες τις υπόλοιπες χώρες του δείκτη ESI.

Για το 2024 σε επίπεδο πυλώνων, η χώρα μας κατατάχθηκε 28η στην Ανάπτυξη Δεξιοτήτων (βαθμολογία: 35,2), 27η στην Ενεργοποίηση Δεξιοτήτων (βαθμολογία: 37,4) και 30ή στην Αντιστοίχιση Δεξιοτήτων (βαθμολογία: 20).
Ειδικότερα, στην Ανάπτυξη Δεξιοτήτων, η χώρα μας εμφανίζεται να υστερεί τόσο στην συμμετοχή των ατόμων σε πρόσφατη εκπαίδευση στο πλαίσιο της ανάπτυξης δεξιοτήτων, όσο και στην συμμετοχή των μαθητών στην Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, καθώς και στις υψηλές ψηφιακές δεξιότητες.

Στον πυλώνα της Συμμετοχής Δεξιοτήτων στην αγορά εργασίας, η χώρα μας καταγράφει χαμηλή βαθμολογία τόσο στην πρόωρη αποχώρηση από την κατάρτιση, στην είσοδο στην αγορά εργασίας των πρόσφατα αποφοιτησάντων, στην συμμετοχή της αγοράς εργασίας στην ενεργοποίηση δεξιοτήτων, στο ποσοστό συμμετοχής στην αγορά εργασίας της ηλικιακής ομάδας 25 -54 ετών, καθώς και στην αντίστοιχη συμμετοχή της ηλικιακής ομάδας 20 – 24 ετών (στην ηλικιακή αυτή ομάδα η βαθμολογία είναι ακόμη χαμηλότερη από την προηγούμενη).
Ακόμη, στον πυλώνα της Αντιστοίχισης Δεξιοτήτων, στον οποίο η Ελλάδα είναι προτελευταία (30η θέση), καταγράφονται αρνητικά αποτελέσματα στα παρακάτω: στην αντιστοίχιση των δεξιοτήτων και των προσόντων με τις απαιτήσεις των διαθέσιμων θέσεων εργασίας, στον δείκτη υποαπασχόλησης – μερικής απασχόλησης, στην παρουσία χαμηλόμισθων εργαζομένων με εκπαιδευτικά προσόντα ISCED 5-8, καθώς και στην αναντιστοιχία προσόντων.

Οι ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης και οι συντονισμένες πολιτικές για την Ε.Ε.Κ. συνιστούν βασικά μέτρα για τη μείωση της ανεργίας των νέων και την αύξηση της απασχόλησής τους. Επιπρόσθετα, η ενίσχυση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση με στόχο την κατάρτιση και επανακατάρτιση, η δημιουργία ευκαιριών απασχόλησης για τους νέους και η υποστήριξη κοινωνικής ένταξης και μείωσης του κοινωνικού αποκλεισμού θα πρέπει να εντάσσονται στο πλαίσιο μιας πολιτικής, η οποία θα στοχεύει στη μείωση του ποσοστού των NEETs (Not in Employment, Education, or Training) και στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.

Στο Στρατηγικό Σχέδιο για την Επαγγελματική Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Δια Βίου Μάθηση 2025 – 2027 καταγράφεται η παραδοχή ότι: «Σήμερα, μεγάλο μέρος των νέων δεν έχει τις απαραίτητες δεξιότητες για να εισέλθει στην αγορά εργασίας. Οι πράσινες και ψηφιακές μεταβάσεις που επιταχύνθηκαν από την πανδημία COVID-19 άσκησαν περαιτέρω πίεση στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων να μειώσουν την αναντιστοιχία δεξιοτήτων, μέσω της αναβάθμισης υπαρχουσών δεξιοτήτων και της ανάπτυξης νέων δεξιοτήτων των εργαζομένων όλων των ηλικιών (…)».

Με τον Ν. 4763/2020 (ΦΕΚ Α 254/21.12.2020) επιχειρήθηκε η αναβάθμιση της Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, της Κατάρτισης και της Δια βίου Μάθησης με την θέσπιση του Εθνικού Συστήματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (Ε.Σ.Ε.Ε.Κ.), την οριοθέτηση των προγραμμάτων Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης στα επίπεδα 3 έως 5 του Εθνικού Πλαισίου Προσόντων, με αναφορές στην σύνδεσή τους με την αγορά εργασίας, με την έγκριση νέων ειδικοτήτων, με την δημιουργία του Κεντρικού Συμβουλίου Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (Κ.Σ.Ε.Ε.Κ.) ως συμβουλευτικού οργάνου για την παρακολούθηση και τον συντονισμό των πολιτικών καθώς και των λοιπών δομών διακυβέρνησης, όπως είναι τα 15 Συμβούλια Σύνδεσης με την Παραγωγή και την Αγορά Εργασίας (Σ.Σ.Π.Α.Ε.), με την ίδρυση των Πρότυπων Επαγγελματικών Λυκείων (Κεφάλαιο Δ΄).

Με τον Ν. 5082/2024 (ΦΕΚ Α 9/19.1.2024) για την «Ενίσχυση του Εθνικού Συστήματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης», ο οποίος εστίασε στην περαιτέρω επιχειρησιακή εξειδίκευση και συμπλήρωση του ν. 4763/2020, έγινε προσπάθεια να τεθεί ως προτεραιότητα η στενότερη και η περισσότερο συντονισμένη συνεργασία της επαγγελματικής εκπαίδευσης με την επαγγελματική κατάρτιση, αλλά και, συνολικότερα, η προώθηση της συνέργειας των διαφορετικών επιπέδων του Εθνικού Πλαισίου Προσόντων (Ε.Π.Π.), με απώτερο στόχο την ουσιαστική βελτίωση των γνώσεων, των ικανοτήτων και των δεξιοτήτων των αποφοίτων και την αποτελεσματικότερη ένταξη των νέων στην τοπική κοινωνία και οικονομία, με τελικό όφελος για την εθνική οικονομία.

Επιπρόσθετα, με τον Ν. 5082/2024 επιχειρείται η βελτίωση του τρόπου διακυβέρνησης του συστήματος της Ε.Ε.Κ., η ανάπτυξη συνεργειών μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων του Ε.Π.Π., με γνώμονα τη βέλτιστη ανταπόκριση των εκροών της Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης με τις ανάγκες σε δεξιότητες της αγοράς εργασίας σε εθνικό και σε τοπικό επίπεδο, η αναδιάρθρωση των Σχολών Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (Σ.Α.Ε.Κ.), όπως μετονομάζονται τα Ινστιτούτα Επαγγελματικής Κατάρτισης (Ι.Ε.Κ.). Και ακόμη, η συνολική αναμόρφωση των Επαγγελματικών Λυκείων (ΕΠΑ.Λ.), ως προς το πλαίσιο φοίτησης, η οργάνωση και τη λειτουργία τους, τα όργανα διοίκησης, με τη μεταφορά καλών πρακτικών που έχουν ήδη εφαρμοστεί στα Πρότυπα Επαγγελματικά Λύκεια (Π.ΕΠΑ.Λ.), καθώς και η ενίσχυση του περιφερειακού σκέλους της διακυβέρνησης, μέσω συγκεκριμένων βελτιώσεων και προσαρμογών του τρόπου λειτουργίας των Συμβουλίων Σύνδεσης με την Παραγωγή και την Αγορά Εργασίας (Σ.Σ.Π.Α.Ε.).

Η ΕΕΚ έχει εισέλθει, τουλάχιστον σε Ευρωπαϊκό Επίπεδο, σε μια νέα εποχή, η οποία της επιβάλλει να αναπροσαρμοστεί και να ανταποκριθεί στα νέα δεδομένα. Το ίδιο απαιτείται να συμβεί με την ΕΕΚ στην χώρα μας. Φαίνεται πως η αναγκαιότητα αυτή έχει γίνει κατανοητή, όπως, τουλάχιστον, φαίνεται από την νομοθετική προσπάθεια που έχει αναληφθεί τα τελευταία πέντε χρόνια σε επίπεδο θέσπισης νόμων για την ΕΕΚ. Όμως, δεν φαίνεται να συμβαίνει στην ίδια ένταση η παραγωγή της απαραίτητης δευτερογενούς νομοθεσίας, με την οποία θα εξειδικευθούν και θα υλοποιηθούν οι νομοθετικές ρυθμίσεις (των Ν. 4763/2020 και Ν. 5082/2024). Ακόμη, καταγράφεται καθυστέρηση στην υλοποίηση θεσμοθετημένων μέτρων, τα οποία στοχεύουν στην αναβάθμιση της ΕΕΚ.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το παρακάτω:

Με τον Ν. 4763/2020 ιδρύθηκαν τα Πρότυπα Επαγγελματικά Λύκεια, με σκοπό να αποτελέσουν την προμετωπίδα και, παράλληλα, τον πρόδρομο στην προσπάθεια αναβάθμισης της Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, μέσω των καινοτομιών τόσο στα προγράμματα σπουδών και στην διασύνδεση με την αγορά εργασίας, όσο και στον τρόπο λειτουργίας τους. Ο Νόμος 5082/2024, με το Κεφάλαιο Δ΄ (ΠΡΟΤΥΠΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ – ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ 17Β, 18, 19 ΚΑΙ 21 Ν. 4763/2020) οριοθέτησε περαιτέρω το πλαίσιο λειτουργίας των Πρότυπων ΕΠΑ.Λ., τόσο για την φοίτηση σε αυτά, όσο και για την υλοποίηση της Πρακτικής Άσκησης ενώ, με το Κεφάλαιο Ε΄ (ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΩΝ ΤΩΝ ΠΡΟΤΥΠΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ – ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΑ ΚΕΝΤΡΑ – ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ Ν. 4186/2013) θεσμοθετείται η μεταφορά καινοτομιών των Πρότυπων Επαγγελματικών Λυκείων (Π.ΕΠΑ.Λ.) στα Επαγγελματικά Λύκεια (ΕΠΑ.Λ.) και ρυθμίσεων για τα Εργαστηριακά Κέντρα (Ε.Κ.) και ορίζεται ότι η ισχύς αυτών των δύο, σημαντικών για την λειτουργία της Ε.Ε.Κ., Κεφαλαίων (Δ΄ και Ε΄) «αρχίζει από την έναρξη του σχολικού έτους 2025 – 2026» (Άρθρο 49).

Όμως, στο ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΤΟΥ Υ.ΠΑΙ.Θ.Α. με τίτλο: «Σύσταση νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου με την επωνυμία “Ελληνορθόδοξη Ιερά Βασιλική Αυτόνομη Μονή του Αγίου και Θεοβάδιστου όρους Σινά στην Ελλάδα”, ρυθμίσεις θεμάτων αρμοδιότητας Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων, ενίσχυση της ασφάλειας στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, διατάξεις για τον αθλητισμό και λοιπές ρυθμίσεις» και, ειδικότερα στο Άρθρο 152 με θέμα: Έναρξη ισχύος Κεφαλαίων Δ΄ και Ε΄ ν. 5082/2024 – Τροποποίηση παρ. 3 άρθρου 49 ν. 5082/2024 αναφέρεται ότι: «3. Η ισχύς των Κεφαλαίων Δ’ και Ε’, περί μεταφοράς καινοτομιών των Πρότυπων Επαγγελματικών Λυκείων (Π.ΕΠΑ.Λ.) στα Επαγγελματικά Λύκεια (ΕΠΑ.Λ.) και ρυθμίσεων για τα Εργαστηριακά Κέντρα (Ε.Κ.), αρχίζει από την έναρξη του σχολικού έτους 2026-2027.».
Από τα παραπάνω, διαφαίνεται μία ακόμη καθυστέρηση στην υλοποίηση πρόσφατων θεσμοθετημένων ρυθμίσεων, γεγονός που θα λειτουργήσει ανασταλτικά στην συνολική προσπάθεια να αποτελέσει η ΕΕΚ της χώρας μας τον μοχλό για την μετάβαση στην νέα εποχή των τεχνολογικών εξελίξεων και, συνάμα, να καταστεί η απάντηση στις, ραγδαία αναδυόμενες, απαιτήσεις της αγοράς εργασίας.
Σύμφωνα με το Στρατηγικό Σχέδιο για την Επαγγελματική Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Δια Βίου Μάθηση 2025 – 2027: «Με βάση τα διδάγματα του παρελθόντος, τις προκλήσεις της χώρας, αλλά και το ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον, απαιτείται μια στροφή σε σύγχρονη και αποτελεσματική Ε.Ε.Κ. και Δ.Β.Μ. με έμφαση στην ποιότητα».

Είναι φανερό ότι οι ραγδαίες, σε όλα τα επίπεδα, τεχνολογικές και κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις, δεν επιτρέπουν την παραμικρή καθυστέρηση στην προσπάθεια της χώρας μας να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις που εγείρονται από τις εξελίξεις αυτές.
Στο Στρατηγικό Σχέδιο για την Επαγγελματική Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Δια Βίου Μάθηση 2025 – 2027 ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προτροπή – διαπίστωση: «Επιτάχυνση των διαδικασιών για την έγκαιρη παραγωγή της απαραίτητης δευτερογενούς νομοθεσίας με την οποία εξειδικεύονται οι όροι και οι προϋποθέσεις για τις νέες οργανωσιακές οντότητες της Ε.Ε.Κ.».
Αυτή η προτροπή – διαπίστωση θα πρέπει να υιοθετηθεί σε όλες τις διαστάσεις της, στην προσπάθεια αναβάθμισης του ρόλου της Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης στη χώρα μας. Χωρίς καθυστερήσεις, χωρίς κωλυσιεργίες, αλλά με όραμα και διάθεση για θέσπιση των απαραίτητων καινοτομιών και με αποφασιστικότητα στην άμεση υλοποίησή τους.